Y Gorffennol


Mae Neuadd y Dref Maesteg yn rhan hollbwysig o stori’r dref.


Mae’r Neuadd wedi croesawi glowyr lleol ac enwogion o fry fel ei gilydd, ac yn dirnod pwysig i Gwm Llynfi a’i frodorion.

Tref Ddiwydiannol

Tyfodd tref Maesteg o amgylch gweithfeydd haearn yn y 19eg ganrif, ac mae gorffennol diwydiannol y dref yn ffurfio hunaniaeth y dref hyd heddiw.

Daeth glo yn brif allforyn y dref ymhen amser. Rhwng 1890 a 1925, death glo Cwm Llynfi yn fyd-enwog. Y glo hwn a bwerodd mordaith yr enwog RMS Mauretania ar draws y Cefnfor Iwerydd.

Chwaraeid rôl annatod gan lowyr Cwm Llynfi yn nechreuadau Neuadd y Dref Maesteg. Ynghŷd â rodd o £500 (cywerth â bron i £60,000 heddi) gan y wleidydd CRM Talbot, cyfrannodd glowyr lleol ddiwrnod o gyflog yr un tuag at gost yr adeiladu – traddodiad o haelioni sydd yn dal ar waith yng nghymuned Maesteg.

Tref wydn

Fel tref lo draddodiadol, cafodd dirywiad y diwydiant effaith sylweddol ar gymuned Maesteg.

Erbyn 1936, roedd 140,000 o lowyr wedi colli eu gwaith yn Ne Cymru. Collodd Cwm Llynfi oddeutu treian o’i boblogaeth yn ystod y cyfnod hwn, gyda llawer yn gadael i geisio gwaith. Caeodd pwll glo olaf Cwm Llynfi yn 1985, cam arall yng nghyfnod o galedi ariannol sydd yn parhau yn her i’r ardal.

Search hynny, mae pobl Maesteg wedi profi’u hun yn wydn, gan gadw cymeriad a thraddodiadau’r dref yn fyw gyda digwyddiadau diwylliannol yn lleoliadau mefis Neuadd y Dref.

Tref Ddiwylliannol

Ers iddi agor yn 1881, mae Neuadd y Dref Maesteg wedi bod wrth galon digwyddiadau diwylliannol Cwm Llynfi. Am bron i 140 o flynyddoedd mae’r adeilad wedi cynnal perfformiadau a digwyddiadau sifil, ynghŷd â darparu lle angenrheidiol i grwpiau lleol perfformio a chymdeithasu.

Mae enwogion hanesyddol megis Emmeline Pankhurt ac Arnold Schwarzenegger wedi ymweld â’r Neuadd, ac mae’r adeilad yn gartref i 6 o ddarluniau godidog yr artist Christopher Williams o Faesteg.

Mae Neuadd y Dref Maesteg hefyd yn dirnod sylweddol yn y dref. Dydy’r adeilad ddim wedi newid rhyw lawer ers ei hailddatblydiad ychydig cyn y Rhyfel Byd Cyntaf, a daeth yn adeilad restredig gradd II yn 1997.

Beth nesaf i Neuaddd y Dref Maesteg?

Mae Neuadd y Dref Maesteg ar fin cychwyn ar bennod nesaf sydd yn anrhydeddu’r gorffennol, yn dathlu’r presennol ac yn creu cyfleoedd newydd i’r gymuned leol fwynhau dyfodol disglair.

Amserlen y Gorffennol

1880

Heibio

Gosodwyd carreg sylfaen Neuadd y Dref Maesteg ar 31ain o Hydref 1880 gan C.R.M Talbot AS. Rhoddodd ef £500 tuag at gost yr adeiladu. Rhoddodd glowyr Cwm Llynfi ddiwrnod o gyflog yr un tuag at y gost hefyd.

1881

Heibio

Agorwyd Neuadd y Dref Maesteg ar 22ain o Hydref 1881, gyda digwyddiad ysblennydd a ddechreuodd gyda gorymdaith i'r Neuadd wedi’i harwain gan Fand Pres Maesteg.

1887

Heibio

Cafodd gloc ei ychwanegu at dŵr gwreiddiol Neuadd y Dref Maesteg. Darparwyd diwrnod o gyflog tuag at y gost gan weithwyr Gweithfeydd Tin Llwydarth. Yn hwyrach cafodd wyneb y cloc gwreiddiol ei osod ar ffasâd Ysbyty Maesteg.

1892

Heibio

Ysbrydolwyd Christopher Williams, a anwyd yn Commercial Street Maesteg, i fod yn artist, gan ymweliad ag Oriel Gelf Walker, Lerpwl. Mae chwech o’i baentiadau i’w gweld yn Neuadd y Dref Maesteg.

1899

Heibio

Rhoddwyd caniatâd i godi ffynnon cofeb Dr William Hopkin Thomas Maesteg, sydd yn sefyll o flaen Neuadd y Dref hyd heddiw.

1907

Cynhaliwyd rali Swffragetiaid gan Sylvia Pankhurst tu fas i Neuadd y Dref Maesteg, Ebrill 1907. Roedd Amy Jenkins o Dwmpath, Nantyffyllon yn bresennol, wedi iddi dreulio 14 diwrnod yn y carchar am brotestio yn San Steffan dros hawl merched i bleidleisio.

1910

Heibio

Mis Ebrill y flwyddyn hon cynhaliwyd rali Swffragetiaid fawr tu fewn i'r neuadd gan Emmeline Pankhurst.

1913-14

Heibio

Cafwyd adnewyddiad mawr cyntaf Neuadd y Dref Maesteg a helaethodd yr adeilad i gynnwys ffasâd newydd, adain, ardal cefn y llwyfan a thŵr cloc newydd.

1914

Heibio

Cafwyd seremoni ailagor y Neuadd ar 25ain o Dachwedd gyda pherfformiad gan Gymdeithas Harmonig Nantyffyllon.

1920au-30au

Heibio

Cyfnod prysur yn Neuadd y Dref Maesteg, gyda dawnsfeydd nos Sadwrn cyson a pherfformiadau gan gymdeithasau dramatig ac operatig lleol megis operetâu Gilbert and Sullivan a gafodd eu perfformio’n aml gan Gymdeithas Capel Tabernacl a chystadleuaeth ddrama flynyddol y Lleng Brydeinig.

1934

Heibio

Rhoddwyd dwy o ddarluniau godidog Christopher Williams gan yr artist i frodorion Maesteg i’w cadw yn y neuadd. Rhoddwyd y bedair arall yn hwyrach gan ei wraig.

1938

Heibio

Cafwyd ymweliad gan ddau enwogyn ym 1938 ar ffurff Richard Burton ifanc a enillodd cystadleuaeth llefaru Eisteddfod y Nadolig, a’r Frenhines Mari a ddaeth i’r cwm ar 5ed o Ebrill er mwyn agor Gwaith y Gwasanaethau Cymdeithasol.

1948

Cynhaliwyd Gŵyl Ddrama Eisteddfod Genedlaethol Cymru Pen-y-bont ar Ogwr yn Neuadd y Dref Maesteg.

1967

Ymddangosodd Arnold Schwarzenegger ar lwyfan Neuadd y Dref yn ugain oed yng nghystadleuaeth Mr Wales ychydig wythnosau cyn iddo enill Mr Universe!

1981

Heibio

I ddathlu canmlwyddiant Neuadd y Dref Maesteg cafwyd rhaglen o ddigwyddiadau gan gynnwys arddangosfeydd hanesyddol, arddangosfa o waith Christopher ac Ifor Williams, perfformiadau gan ysgolion a Chôr a Cherddorfa Morgannwg Ganol, a drama gyntaf Cymdeithas Ddrama Amatur Cwm Llynfi, “The Corn is Green”. Ffurfiwyd y gymdeithas yn arbennig ar gyfer yr achlysur.

1984

Cafwyd anerchiad gan Arthur Scargill ar gyfer glowyr Cwm Llynfi yn Neuadd y Dref Maesteg yn ystod streic y glowyr 1984-5.

1998

Ffurfiwyd Cwmni Neuadd y Dref Maesteg 30ain Gorffennaf i ymgymryd â gweinyddu’r neuadd o ddydd i ddydd.

2006

Heibio

Cynhaliwyd cyngerdd yn Neuadd y Dref Maesteg ar 1af Hydref i ddathlu 150 mlwyddiant yr Anthem Genedlaethol, Hen Wlad Fy Nhadau, a ganwyd yn gyhoeddus am y tro cyntaf ym Maesteg. Cynhaliwyd Cymanfa Ganu ar 29ain Hydref i ddathlu 125 mlynedd o’r neuadd. Bu cannoedd yn y gynulleidfa, a darlledwyd y digwyddiad ar raglen Dechrau Canu Dechrau Canmol.

2015

Heibio

Cymerwyd gweinyddiaeth y neuadd gan Ymddiriedolaeth Ddiwylliannol Awen, gan sicrhau dyfodol disglair a pherfformiadau proffesiynol cyson megis Russell Kane, Rob Becket, Paul Sinha, Midge Ure, Andy Fairweather Low, Steeleye Span, Jason Donovan, Thunder ac eraill.

2019

Heibio

Mae gwaith yn dechrau ar ail drawsffurfiad mawr Neuadd y Dref Maesteg gan sicrhau ei defnydd a’i lle wrth galon bywyd diwylliannol a chymdeithasol Cwm Llynfi am ddegawdau i ddod.